زنان لر در انقلاب مشروطه
عباس کاظمی
بدون شک انقلاب مشروطه در تاریخ ایران جایگاه ویزه وبسیار با اهمیتی دارد . با توجه به اینکه در آن روزگار سطح سواد ودانش مردم بسیار اندک وپایین بوده است ، و زنان بسیار محدود بودند، لذا اندک زنان آگاهی که درآن زمان توانسته اند نقشی ولو اندک در انقلاب مشروطه داشته با شند ، بسیار اهمیت پیدا می کنند . دراین نوشتار قصد بیان تاریخ مشروطه نیست .بلکه فقط براساس مستندات تاریخی به مواردی درخصوص نقش زنان لر اشاره می گردد:
آقای محمد رضا والیزاده معجزی در کتاب تاریخ لرستان ،روزگار قاجار در خصوص نحوه آشنایی مردم خرم آباد با فکر مشروطه می نویسد :« ازتاریخی که فکر مشروطه و آزادی خواهی در ملت ایران بیدار شده بود ،تجار خرم آبادی به راهنمایی تجار بازار تهران که با آنها دوستی ومعامله داشتند ،به مجامع آزادی خواهان راه یافته و از احوال مشروطیت آگاه شده بودند و…تجار پایتخت تجار خرم آبادی را با یک برنامه منظم مامور تاسیس انجمن ها و ترویج مشروطه کرده بودند.» واسامی ۱۴ تاجر را ذکر می کند .و در صفحات دیگر می نویسد «از متنفذین خرم اباد ،یکی مرحوم حاج شیخ عبدالرحمن لرستانی است که چون از شاگردان مرحوم آخوند خراسانی بود،به پیروی از استاد عالیقدر خود از مشروطه خواهان پشتیبانی می کرده و با حکومت محمد علی شاه مخالف بوده.و دیگر مرحوم حاج ملا رشیدضیائی که اصلا اهل لرستان نبود ،… وی از دوستان نزدیک مرحوم حاج شیخ فضل الله نوری و از هم مسلکان او بود ، شدیدا با مشروطه خواهان مبارزه می کرد.» و هم چنین نویسنده از عده ای از تجار و متمولین روشنفکر شهر خرم آباد نام می برد ، یکی متنفذین محله درب دلاکان و یکی متنفذین محله پشت بازار که معاریف هر دو محله اشخاصی بودند که از تهران برگشته وتشکیل انجمن داده بودند.»(۱)
و اینگونه افکار آزادی خواهی ومشروطه خواهی درمیان مردم لرستان ترویج واشاعه می یابد .
مردانگی زنی از ایل سگوند
ناظم الا سلام کرمانی در کتاب بیداری ایرانیان در ملاقات با جناب آقای سید حسن مدیر الاسلام بروجردی می نویسد: « از زنی غزی نام که دختر صید مهدی خان و رئیس ایل سک وند ،خیلی تعریف وتمجید کرد که صباحت وملاحت وشجاعت را دارا ،و به کمالات آراسته است ، یک زمانی با یک سوار ، صد نفر سوار را که برای گرفتاری شوهرش قاسم خان نامی مامور بودند تعاقب کرده ، هشت نفررا به قتل رسانده وباقی را به هزیمت داده
وتقریبا یک فرسخ سوارها را تعاقب نموده.مجملا این زن صباحت و ملاحتی دارد که کمتر زنی دارد و در شجاعت از مردان عالم محسوب است ودر عفت وپاکدامنی مثل وبدل ندارد. در زمان مشروطه ، در واقعه توپخانه کاغذی به جناب مدیر الاسلام نوشته است وتبریک و تهنیت گفته است از مشروطیت ، وجناب مدیر الاسلام وعده کرده است ان کاغذ را که این شیر زن نوشته است بدهد که ما درج تاریخ خود داریم واز زنان ایرانی هم در این تاریخ اسمی برده باشیم.»(۲)
علی محمد ساکی مترجم سفرنامه استارک، در پانوشت سفرنامه ،در تکمیل نوشته خانم استارک اظهار داشته است که غزی (قزی )دختر صید مهدی خان حسنوند ملقب به امیرالعشایر ( متوفی به سال ۱۲۱۹ ش) و خواهر مهر علی خان بوده، که ابتدا همسر قاسم خان امرایی بود وپس از فوت او با فاضل خان سگوند ازدواج کرد .
مردانگی زن غیاث نظام
حاجی خان غیاث نظام که دوماه قبل از مرگش به لحاظ خوش خدمتی اش درجهت مخالفت با مشروطه خواهان به منصب سالارحشمتی ازطرف شاه رسیده بود ، توسط مجاهدین مشروطه ،مجازات میشود. نظام اسلام کرمانی می نویسد : « مسموع گردید که غیاث نظام را ، پس از استنطاق به قتل رسانیده اند. پس از قتل او، قونسل روس ، بیرق روس را در بالای خانه او ، نصب کرد که این شخص ، نشان دولت روس را داشته است. زن غیاث نظام ، بیرق را کنده وپیغام داده است : شوهر من ظالم بود، او را به سزای خود رسانیدند ، اگر تمام پسر های مرا بکشند ، من زیر حمایت دولت روس نمی آیم .الی آخره . پس از رسیدن این خبر به مجاهدین، جنازه غیاث نظام را که دو ساعت قبل از این پیغام ، یک نفر بر نمی داشت ، به احترام برداشته ، به خاک سپرده و از آن شیر زن نهایت احترام را بجا آوردند .»۳
«خاندان غیاث نظام مخصو صا همسر او (تاج المولک چگنی )با چنین رفتاری که نشانه بزرگواری و شهامت و علو طبع و شخصیت والای آنها بوده نام خودرا برای همیشه در تاریخ مشروطیت ایران به ثبت رسانیده و جاویدان ساخته است وقتی خبر واقعه در شهر قزوین انتشار یافت شگفتی و اعجاب همگان را برانگیخت و دوست ودشمن را وادار به تمجید و تحسین نمود آنچنانکه در کمتر از یک ساعت موج جمعیت به سوی خانه غیاث نظام روان گردید.
کمیته انقلابی ستار رشت از اعدام غیاث نظام سخت پشیمان شد و بی درنگ یپرم خان را مامور دلجویی از خانواده وی کرد و مراتب تاسف و سپاسگزاری کمیته ستار توسط یپرم به آن زن دلیر و غیرتمند اعلام شد.
سپس جنازه غیاث نظام را که هنوز بر روی خاک بود با شکوه و جلال بسیار تشبیع کرده و به خاک سپردند در مراسم تشبیع موزیک آهنگهای عزا می نواخت . روز بعدهم مجلس تذکر و با شکوهی از سوی کمیته ستار ترتیب داده شد . انجمن ایالتی گیلان پس از اطلاع از جریان این واقعه و دریافت گزارش از سران و مجاهدین تلگراف تسلیت و تشکری به قدرت الله خان فرزند غیاث نظام مخابره کرد . پس از این واقعه که انعکاس وسیعی در کشور داشت گروهی از تحت الحمایگان روس و انگلیس در قزوین و سایر نقاط پرچم بیگانه را از فراز خانه های خود به زیر کشیدند و خاندان غیاث نظام مورد تکریم و احترام قرار گرفت و نا م نامی بلند آوازه تاج الملوک چگینی همسر سالارحشمت برای همیشه در تاریخ مشروطیت ایران به ثبت رسید. شایان ذکر است که این شیر زن حماسی در ۱۳۴۵ هجری قمری به دیار باقی شتافت و در گورستان عمومی شهر قزوین به خاک سپرده شد»۴٫
منابع:
۱- والیزاده معجزی محمد رضا ،تاریخ لرستان روزگار قاجار(۱۳۸۰) ، انتشارات حروفیه چاپ اول ،صفحات ۵۸۸ و۵۶۴و۵۶۵
۲- کرمانی ،ناظم الا سلام (۱۳۵۷)تاریخ بیداری ایرانیان به اهتمام علی اکبر سیرجانی تهران چاپ دوم صفحه ۳۰۶
۳- کرمانی ،ناظم الاسلام (۱۳۵۷)تاریخ بیداری ایرانیان به اهتمام علی اکبر سیرجانی تهران چاپ دوم صفحه ۴۵۷
۴- وبلاگ مهندس احد چگینی شاعر ، پژوهشگر
